Bize Ulaşın

     

Patatesin siyasal tarihi

Patates, Güney Amerika’da 7 bin yıl önceden beri yetiştirilmekteymiş. Besin olarak değeri keşfedildikten sonra orada hem ıslah edilmiş, hem de seçme ve melezleme yoluyla çeşitlendirilmiş. İlk yayıldıkları yerler Kolombiya, Venezuela, Şili ve kuzey Arjantin. Adını, Peru’daki bir kabilenin dili olan Quechua’cadan almış. Her dile bu adlandırmanın türevi olan sözcüklerle geçmiş (Almanca dışında).
Patatesi 1590'da ilk olarak botanik (bitkibilim) literatürüne geçiren ve Latince adını veren İsviçreli botanikçi Gaspard Bauhin’dir.
Avrupa’ya getirilmesiyle birlikte patates hiç görmeyenler için bile adıyla bilinir olmuştu. Ancak itibarsız bir şekilde ünlenmişti. Bunun birinci nedeni, sınıfsaldı. En başından beri alt sınıfların tüketim alanındaydı. Çünkü üst sınıfların sofraları zengindi, adeta tamamlanmıştı, yeni bir yiyeceğe ihtiyaçları yoktu. Aristokrasi ortaya çıkmış, ticaret kolaylaşmış, yiyecekler çeşitlenmiş, baharat yerini sağlam bir şekilde almıştı. Sofra-ziyafet gösteriş nedeniydi, yemek görgüsü de oluşmuştu. Buna karşılık, patatesin zaten ekilmesi, edinilmesi kolaydı, dolayısıyla ucuzdu, yani üst sınıflar için “değersiz”di. İkinci olarak, kendilerine uygun görülen patatesi köylüler önce hayvanlarında kullandılar. Yani patates önce hayvan yemiydi. Köylüler kendileri zaman içinde mecburiyet durumunda yiyeceklerdi.
Ancak bu dönem aşıldıktan hemen sonra, iki yüzyıl kadardır, “oldukça erken bir zamanda patates, yemek kültürü içinde son derece değişken bir yer edindi”.

Amerika kıtası ve patates keşfedildikten sonra patates ilk olarak 16. yüzyılın ikinci yarısında İspanya’ya getirilmiş. 1534 yılındaki bir gemi limana varıp Avrupa için yenilik olan örnekler sergilediğinde çeşitler arasında patates de varmış. Geminin kaptanı Pedro Cieza de León. Patatesin kıtadan ilk çıkışı bu. Önce merak edilmiş, herhalde tadına da bakılmış olmalıdır, ama o yıllarda pek ilgi görmemiş. Gene de birkaç yerde ekilmiş. Belki sonraları başka çeşitleri geldiğindendir, o zaman değeri anlaşılmış. 1540’ta komşu Fransa’da ekildiği kayıtlı, ancak ekim geniş değilmiş. Yayılması sonra. 1560’tan sonra İspanya’dan Amerika’ya giden gemilere hep patates siparişi verilmekteymiş.

Patatesin Avrupalılar tarafından ilk kullanımını, daha doğrusu yenmesini, Amerika kıtasından denize açılan gemilerdeki İspanyol denizcilerin yaptığı biliniyor, birçok geminin seyir defterinde yiyecek-yemek listesinde kayıtlanmış imiş. Doyurucu olması ve gemilerde saklanabilmesi, yol boyunca yenmesi için gemilere yüklenmesinin nedeni olsa gerek.

Ancak 17. ve 18. yüzyıllar boyunca Avrupa’da bir patates düşmanlığı da varmış. Bazı Hıristiyan tarikatları, İncil'de sözü edilmemiş olduğu için patates yemeyi ve ekmeyi reddetmiş! Hatta şeytanın yiyeceği olarak bile yaftalanmış. Bunun, dışında geleneksel yemek alışkanlıklarını sürdürdükleri için, özellikle İskoçlar patatesi ne ekmiş ne de yemişler. Bugün bile hala bazı bölgelerde patates dinsel olmamakla birlikle bu nedenle de yenmiyormuş.

Alp HAMUROĞLU

Yazının tamamını Bilim ve Ütopya'nın haziran sayısında okuyabilirsiniz...