Osmanlılarda teleskop

Bildiğiniz Gibi Değil

Osmanlı astronomları teleskop kullandılar mı? Bahsi geçen yazımızda Osmanlıların yeni astronomiye ilişkin bilgileri, özellikle Kopernik (1473-1543) ve sonrası gelişmeleri takip ettiğini, ancak Güneş’i merkeze alan evren sisteminin tam olarak kabulünün ve ders kitaplarına aktarılmasının 19. yüzyıl ortalarını bulduğundan söz etmiştim. Kopernik sonrası yeni ve modern astronominin gelişmesinde ise teleskop adlı araç etkili olmuştur. Acaba Osmanlılar bu araçtan haberdar oldular mı? Teleskop Osmanlılarda tam olarak ne zaman kullanıldı?

Bilindiği üzere teleskopun icadıyla birlikte astronomide yeni bir dönem başladı ve 17. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar astronominin gelişmesi büyük ölçüde teleskopun gelişimine bağlı kaldı. Zira teleskop, gökyüzünde şimdiye kadar dikkat edilmemiş olguları ortaya çıkardı ve Yer merkezli astronomi geleneğini izleyenlerle Kopernik’in Güneş merkezli sistemini kabul edenler arasındaki çekişmeyi neredeyse sonlandırdı.

Teleskopun icat tarihi açık değildir; bir bilim adamı tarafından değil bir gözlükçü ustası tarafından geliştirilmiştir. Saydam içbükey ve dışbükey lenslerin büyütme ve küçültme gücü Antik çağlardan beri bilinmektedir. Ancak bildiğimiz lenslerin ortaya çıkışı 13. yüzyıla rastlar.

Antik Yunanlılar lensleri bilmelerine karşın bunları gözlem için kullanmadılar. Astronomlar gökyüzü gözlemi için içi boş lenssiz tüpler kullanıyorlardı. İçi boş lenssiz “görüş tüpü” (sighting tube) ile yapılan gözlemlere ilişkin bilgiler Aristoteles’in (M.Ö. 384-322) ve Strabo’nun (M.Ö. yaklaşık 63-M.S yaklaşık 19) yazılarında bahsedilmektedir. Lenslerden ise Aristophanes (M.Ö. yaklaşık 450-388 yılları) tarafından söz edilir. Teleskopun diğer önemli parçası olan aynalar üzerinde ise Euclides (M.Ö. 330-275), Archimedes (M.Ö. 287-212) ve İskenderiyeli Heron’un (M.S. 10-70) çeşitli incelemeler yaptıkları bilinmektedir. Bu alet, Çin’de de M.Ö.  1100’lerde bilinmekte ve kullanılmaktaydı.

Görüş tüplerinin, lenslerin ve aynaların gelişimi Ortaçağ’da da devam etmiştir. Gözlüklerin ise 1350 yıllarında kullanıldığı bilinmektedir ve muhtemelen 1285-1300 tarihleri arasında bilinmeyen bir İtalyan tarafından icat edilmiştir. Gözlüklerin icadında Alexandro della Spina (ölümü 1323) ve arkadaşı Salvino d’Armati’nin (ölümü 1317) adı geçmektedir. Yine Roger Bacon’ın da (1211-1294) gözlükler ve diğer optik araçlara ilişkin yazılarının olduğu bilinmektedir. Ancak gözlüklerde kullanılan lenslerin nasıl olup da dürbün ve teleskop yapımında kullanıldığına ilişkin bilgilerimiz kısıtlıdır.

İlk teleskopun kimin tarafından yapıldığı bilinmemektedir. 1604’te Zacharias Jansen (yaklaşık 1580-1638), 1608’de Hans Lippershey (yaklaşık 1570-1619) ve yine 1608’de Jacop Metius (1571-1635) tarafından müstakil olarak yapıldığı sanılmaktadır. Ayrıca 1590’larda İtalyan doğa filozofu Giambattista della Porta (1534/5-1615) tarafından yapılmış bir İtalyan modelinden de söz edilmektedir. Diğer taraftan, 1570’lerde Leonard Diggest (yaklaşık 1520-1573) ve oğlu Thomas Diggest (1546?-1593) tarafından İngiltere’de dışbükey lens ve aynadan oluşan bir aracın yapıldığı da bilinmektedir. Ancak bu araç deneysel olarak yapılmış ve seri üretime hiçbir zaman geçilmemiştir. Bu araç hakkında elde bu bilgiden başka bilgi de yoktur.
 

Prof. Dr. Yavuz UNAT Kastamonu Üniversitesi Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi

Yazının tamamı Bilim ve Ütopya'nın ağustos 2018 sayısında!