Boş

Toplam: 0,00 ₺

X-Işını Evreni

19.Yüzyıl sonlarında tanıştığımız X-ışınları, günümüzde bize evrendeki enerjik süreçlerden haberler getirmekte.

Elektromanyetik tayfın Gama-ışınlarının ardından en enerjik bölgesinde yer alan X-ışınları, kabaca 0,01 nm ile 10 nm aralığında dalgaboylarına, başka bir deyişle 100 eV ile 100 keV aralığında foton enerjilerine sahiptir. Gama-ışınlarından daha az enerjik, morötesi ışıktan daha çok enerjik olan X-ışınları, aynı zamanda kâşifi olan Wilhelm Röntgen’ın adıyla da anılır. X-ışınları görünür ışıktan yaklaşık 50 ile 50 bin kat daha kısa dalga boyuna sahiptir, dolayısıyla da görünür ışıktan yaklaşık 50 ile 50 bin kat daha enerjik fotonlardan oluşur.
X-ışınları, tıptan malzeme bilimine kadar pek çok alandaki uygulamalarda kullanılmaktadır. Bizse bu yazımızda X-ışınlarının evreni anlama çabamızdaki yerini konu ediyoruz.

X-ışını evreniyle tanışmamız
X-ışınları tıp alanında yaygın kullanıma sahip olsa da iyonize bir ışıma türü olan X-ışınlarına uzun süreli ve yüksek dozda maruziyetin canlılar için zararlı olduğu tartışılmazdır.

Dünyamıza, başta Güneş olmak üzere, pek çok X-ışını kaynağından sürekli olarak X-ışınları gelmektedir. Neyse ki atmosferimiz başta X-ışınları olmak üzere elektromanyetik tayfın pek çok bölgesine karşı doğal bir kalkandır. Atmosferin bizi X-ışını ve diğer zararlı ışınlara karşı koruması sayesinde Dünya’da yaşam ortaya çıkabilmiş ve varlığını sürdürebilmiştir.

Öte yandan atmosferimizin bir X-ışını kalkanı olması, X-ışını astronomisi yapmayı zorlaştıran bir etmendir. Ancak X-ışınlarının keşfinden yaklaşık yarım yüzyıl kadar sonra, 1940’ların sonlarında, roketlerle üst atmosfere fırlatılan X-ışını detektörleriyle Güneş’ten gelen X-ışınları gözlenmeye başlanabilmiştir.

 X-ışını evrenini gözlemek
X-ışını astronomisi, özellikle 1960’lar başlarında, giderek artan sayıda balon ve roketlerle üst atmosfere taşınan detektörlerin bulgularıyla gelişmeye başlamıştır. 1962 yılında keşfedilen, gökyüzünün Akrep takımyıldızı bölgesinde yer alan Sco X-1, Güneş haricinde gözlenmiş ilk X-ışını kaynağıdır.

Doç. Dr. Sıtkı Çağdaş İNAM
Astrofizikçi, Başkent Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi

Yazının devamı Bilim ve Ütopya Kasım sayısında